# Kurguda bakış açısı: bir bakış açısı nasıl seçilir ve tutarlı tutulur

> Romanınıza bir bakış açısı seçin: birinci şahıs, yakın üçüncü şahıs, her şeyi bilen anlatıcı, kafadan kafaya atlama, güvenilmez anlatıcı, çoklu bakış açısı.

Source: https://writermorph.com/tr/articles/point-of-view/

Bakış açısı, okurun kimin gözlerini ödünç aldığına karar verir. Okurun neyi bilebileceğini, bir karaktere ne kadar yakın durduğunu ve anlatımın kimin sesine büründüğünü belirler. Bir romanda yapılan ilk seçimlerden biridir ve her cümle ona yaslandığı için sonradan değiştirilmesi en zor olanlardan biridir.

## Başlıca bakış açıları
| Bakış açısı | Anlatıcı | Güçlü yanı | Bedeli |
|---|---|---|---|
| Birinci şahıs | Hikayedeki bir karakter olan "ben" | Ses ve yakınlık; okur anlatıcıyla birlikte öğrenir | Tek bir kişinin gördükleri ve bildikleriyle sınırlı |
| Yakın üçüncü şahıs | Her sahnede tek bir karaktere yakın duran "o" | Yakınlık ve sahneler arasında bakış açısı değiştirme olanağı | Sahne başına tek bir kafa; kolayca gevşeyen bir disiplin |
| Her şeyi bilen anlatıcı | Her zihni bilen ve yorum yapabilen bir anlatıcı | Genişlik, ironi, bütün bir kasaba aynı anda | Mesafe; okur kimin düşüncelerinin içinde olduğunu kaybedebilir |
| İkinci şahıs | "sen" | Dolaysızlık ve tuhaflık | Bütün bir roman boyunca sürdürmek zor |

İkinci şahıs romanlarda nadirdir; daha çok öykülerde ya da bir kitabın tek bir kolunda görülür. Yalnızca görülebilen ve duyulabilen şeyleri aktaran, kameraya benzer, daha soğuk bir üçüncü şahıs da vardır; buna bazen nesnel bakış açısı denir.

Seçmek için hikayenin kime ait olduğunu sorun: en çok kim değişiyor, en çok kimin kaybedecek şeyi var, önemli anlarda kim orada. Sonra okurun neyi erken öğrenmemesi gerektiğini sorun. Bir gizem romanı çoğu zaman soruşturmayı yürüten karaktere yakın durur; böylece okur ipuçlarını onunla birlikte bulur. Bir aile ya da bir kasaba hakkındaki bir hikayenin ise birkaç bakış açısına ya da bunlar arasında gidip gelebilen bir anlatıcıya ihtiyacı olabilir.

## Tutarlı tutmak
En yaygın kayma, kafadan kafaya atlamaktır (head-hopping): bir sahnenin ortasında ikinci bir karakterin düşüncelerine geçmek. Birinci şahısta ve yakın üçüncü şahısta sahne başına tek bir bakış açısı tutun ve onu yalnızca bir sahne ya da bölüm arasında değiştirin.

Bakış açısı karakteri, anlatımın neyi bilebileceğini de sınırlar:

- **Başka zihinler.** Bir yüzü okuyabilir; ardında ne olduğunu bilemez.
- **Kendi görünüşü.** Yüzünün ısındığını hisseder; kızardığını göremez.
- **Başka odalar.** Onun bulunmadığı yerde olanlar ona bir ses, bir söylenti ya da bir haber yoluyla ulaşmalıdır.
- **Kendi sözcükleri.** Bir liman kılavuzu ile bir arşivci farklı şeyleri fark eder ve onlara farklı adlar verir.

Hızlı bir sınav: bir sahneyi okuyun ve bakış açısı karakterinizin bilemeyeceği ya da düşünmeyeceği her cümleyi işaretleyin.

## Birden çok bakış açısı karakteri
**Sahnenin kime ait olduğuna karar verin.** Sahneyi, orada en çok şeyi tehlikede olan karaktere ya da okurun görmesi gerekeni görebilecek olana verin. Karar veremiyorsanız açılışı ikisinin gözünden de taslak olarak yazın ve daha gergin olanı tutun.

**Bir sıra belirleyin.** Katı bir dönüşüm, okurun çabucak öğrendiği bir ritim kurar. Daha gevşek bir düzen de erken başladığı sürece işe yarar: her bakış açısı karakterini kitabın ilk kısmında tanıtın ki sonradan gelen yeni bir ses bir hile gibi gelmesin.

**Dengeyi koruyun.** Uzun süre ortadan kaybolan bir bakış açısı karakteri unutulur; tek bir sahne alan birinin ise belki hiç bakış açısına ihtiyacı yoktur. Her birinin yalnızca kendisinin yanıtlayabileceği bir sorusu olmalı. Okur kimin kafasının içinde olduğunu bilsin diye her sahnede bakış açısı karakterini erkenden belli edin.

## Ses, diyalog ve tema bakış açısıyla taşınır
Birinci şahısta ve yakın üçüncü şahısta anlatım, bakış açısı karakterinin kelime dağarcığına, ritmine ve yargılarına bürünür. Bir odaya girdiğinde neyi fark ettiği okura onun kim olduğunu söyler: çıkışlar, kitaplar, yıkanmamış fincanlar.

Diyalog da okura aynı filtreden geçerek ulaşır. Bakış açısı karakteri söyleneni duyar, kastedileni yarım yamalak anlar ve bazen yanlış anlar; alt metin işte bu boşlukta yaşar. Tema da onunla birlikte gelir: kimin gözlerini seçtiğiniz ve kiminkini esirgediğiniz hikaye hakkında bir şey söyler.

## Serbest dolaylı anlatım ve güvenilmez anlatıcı
Serbest dolaylı anlatım, bir "diye düşündü" olmadan bir karakterin düşüncelerine ve deyişine kayan üçüncü şahıs anlatımdır: *Anna kapıyı kapattı. Varsın konuşsunlar, o yanlış hiçbir şey yapmamıştı.* İkinci cümle anlatıcı değil, Anna'dır. Jane Austen ve Gustave Flaubert bu tekniğin erken dönemdeki en bilinen ustalarından ikisidir; yakın üçüncü şahsı yakın hissettiren de budur.

Güvenilmez anlatıcıya adını Wayne C. Booth, *The Rhetoric of Fiction*'da verdi: kendini kandırma, sınırlı kavrayış ya da düpedüz yalan yüzünden okurun anlattıklarını olduğu gibi kabul etmemeyi öğrendiği bir anlatıcı. Dürüst oynayın: anlatıcının söyledikleriyle olanlar arasındaki boşluğu olayların göstermesine izin verin.

## WriterMorph'ta bakış açısı
Kurgu planlayıcılarında **Karakterler**'in yanında yerleşik bir **Bakış açısı** alanı vardır; böylece bir sahneyi anlatan kişi ile sahnedeki kişiler ayrı tutulur. Bir sahne seçin ve **Görüntü › Özellikler Paneli**'ni (⌥⌘P) açın: **Oyuncu Kadrosu** bölümü bakış açısı karakterlerini belirler ve ilki birincil bakış açısıdır. Bakış açısı metnin üstündeki özellik bloğunda da durur. Bir dizi sahneye tek seferde ayarlamak için hepsini seçin ve **Toplu düzenleme**'yi kullanın.

![The Salt Archive'da A Hundred Years Back'in üstündeki özellik bloğuyla düzenleyici: Yan olay örgüsü, ardından ikisi de Mara Quill olarak ayarlı Karakterler ve Bakış açısı, sonra Durum, Dönüm noktası, Gerilim, Mekan ve Süre](https://writermorph.com/media/editor.webp "Karakterler ve Bakış açısı ayrı alanlardır: sahnede kimin olduğu ve sahnenin kimin gözünden anlatıldığı.")

Kitap boyunca deseni görmek için [Yazar Zaman Çizelgesi](https://writermorph.com/tr/help/writer-timeline/)'ni **Görüntü › Yazar Zaman Çizelgesi** (⌥⌘T) ile açın; ihtiyaç duyduğu **Yazar modu**'nu kurgu şablonları açar.

- **Renk**, hikaye görünümlerindeki sahneleri bakış açısına göre renklendirir.
- **Hikaye Haritası**, bakış açısı karakterlerini satır olarak dönüm noktalarının, perdelerin ya da bölümlerin karşısına koyabilir. Bir sahnenin bakış açısını ayarlamak için onu bir hücreye sürükleyin.
- **Gerilim** panelinde **Göster**, eğrinin noktalarını bakış açısına göre renklendirebilir; böylece zirveleri kimin taşıdığını görürsünüz.
- **Anahat paneli**'nde (⌘L) yalnızca bir karakterin sahnelerini görmek için filtre alanına `pov: Mara` yazın.
- **Kadro Haritası** karakterleri bölümlerin karşısına koyar: bakış açısı olsun ya da olmasın, her birinin göründüğü her sahne.

İki Labs özelliği dengeye yardımcı olur. Live Pages, siz **Ayarlar › Labs**'ta **HTML sayfalarını küçük uygulamalara dönüştürün (Live Pages)** anahtarını açana kadar kapalı kalır; sonra kenar çubuğunda **Yeni ▾ › Live Page ▸ › Örnekler ▸** menüsünü seçin. Kurgu alt menüsünde **Roman Gösterge Paneli**, en üstteki resimde olduğu gibi bakış açısı karakteri başına sahneleri sayar; **Süreklilik Denetimi** de bir bakış açısı karakterinin uzun süre ortadan kaybolduğu bakış açısı boşluklarını işaretler. Bkz. [Live Pages](https://writermorph.com/tr/help/live-pages/).

## The Salt Archive'da üç bakış açısı
**Yardım › Demo Projeleri**'nden açabileceğiniz ya da [indirebileceğiniz](https://writermorph.com/samples/) örnek bir gizem romanı olan The Salt Archive'ın 24 sahnesinde üç bakış açısı karakteri var. Roman Gösterge Paneli onları sayar: Mara Quill'in 17 sahnesi (%71), Ansel Roe'nun %21'i, yani beş kadar, Tobias Marr'ın %8'i, yani iki kadar.

- **Mara Quill**, babası boğulduktan sonra memleketi olan liman kasabasına döner. Kitabın çoğu onunla kalır; böylece okur defteri onunla aynı anda bulur.
- **Ansel Roe**, boğulmayı çoktan kaza diye kapatmış komiser yardımcısıdır. Onun sahneleri okuru davanın öbür yanına geçirir.
- **Tobias Marr** deniz fenerinin bekçisidir. Lights in the Approach, 2 Kasım 1987'de geçer: Gannet Point'teki fener odasından, Voss'a ait üç geminin giderek şiddetlenen bir fırtınaya açılışını izler. Fırtına gecesi kitabın geri kalanından onlarca yıl önceye düşer; bu yüzden onu orada bulunmuş biri anlatır.

Hikaye Haritası'nda Lights in the Approach kartında Tobias Marr'ın adı, çevresindeki kartlarda ise Mara'nınki yazar.

![The Salt Archive'ın Hikaye Haritası, satırlarda olay örgüsü hatları ve sütunlarda Üç Perde dönüm noktaları: Low Water, The Tab on the Wall ve What Edie Knew gibi sahne kartlarında bakış açısı olarak Mara Quill, Lights in the Approach kartında Tobias Marr görünüyor](https://writermorph.com/media/storymap.webp "Hikaye Haritası'ndaki her kart bakış açısı karakterini gösterir: Lights in the Approach'ta Tobias Marr, çevresinde Mara Quill.")

Kadro Haritası bakış açısı sayısından farklı bir hikaye anlatır. Mara'nın kız kardeşi Edie Quill on sahnede görünür ama bakış açısını hiç üstlenmez; What Edie Knew adlı sahne de Mara'nın bakış açısındadır. Edie ne biliyorsa, okura ancak kız kardeşine ulaştığında ulaşır. Tobias Marr yedi sahnede görünür ama yalnızca iki kadarını anlatır.

![The Salt Archive'ın Kadro Haritası: kenarda sahne sayılarıyla Ansel Roe, Edie Quill, Harlan Voss, Juno Petrakis, Mara Quill ve Tobias Marr, yatayda bölümler ve dönüm noktaları ile her birinin göründüğü sahneler](https://writermorph.com/media/castmap.webp "Kadro Haritası: bakış açısı olsun ya da olmasın, her bölümde kim görünüyor. Edie Quill on sahnede.")

Kitabın kime ait olduğuna karar verin, planlarken her sahne kartına bakış açısını yazın ve her perdeden sonra dengeyi denetleyin. Ortadan kaybolan bir bakış açısını ya da başka gözlerden anlatılsa daha güçlü olacak bir sahneyi bir kartta düzeltmek, bitmiş bir bölümde düzeltmekten çok daha kolaydır. Sahnelerin kendisi için [işleyen bir sahne nasıl yazılır](https://writermorph.com/tr/articles/how-to-write-a-scene/) yazısına bakın.
